Beyin Egzersizleri İşe Yarar mı? Dikkat ve Zekayı Gerçekten Geliştirir mi?

Beyin egzersizleri, çoğunlukla yalnızca çalıştığınız göreve özgü bir gelişme sağlar. Bulmaca çözmek, bulmaca çözmeyi iyileştirir. Bu gelişmenin okul başarısına, dikkate ya da zekaya aktarılması zayıf ve tartışmalıdır. Dikkati asıl uyku, hareket ve düzenli rutin destekler. Süren bir dikkat sorunu için egzersiz değil, değerlendirme gerekir.

Zeka sorusu çözmeyi seviyorsanız ya da çocuğunuz bulmacaya meraklıysa bu soru sizin için önemli olabilir. Mantık soruları ve cevapları sayfasındaki sorular keyifli bir çalışmadır. Peki bu çalışma dikkati ve zekayı geliştirir mi? Aşağıda araştırmaların ne söylediğini sade biçimde özetliyorum.

Beyin egzersizleri nedir, hangi etkinlikleri kapsar?

Beyin egzersizleri günlük dilde geniş bir şemsiye terimdir. Bilişsel becerileri çalıştırdığı varsayılan her etkinliği kapsar. <dl> <dt>Beyin egzersizleri</dt> <dd>Dikkat, bellek veya akıl yürütmeyi çalıştırmak için tekrarlanan zihinsel görevlerdir. Bulmaca, hafıza oyunu ve beyin antrenmanı uygulamaları buna girer.</dd> <dt>Yakın transfer</dt> <dd>Çalıştığınız görevle benzer görevlerde gelişmeyi anlatır. Sudoku çözerek Sudoku’da iyileşmek buna örnektir.</dd> <dt>Uzak transfer</dt> <dd>Çalıştığınız görevden farklı alanlara, örneğin okul başarısına ya da günlük dikkate yayılan gelişmeyi anlatır.</dd> </dl>

Beyin egzersizleri hakkındaki tartışmanın merkezinde, bu son kavram olan uzak transfer yer alır.

Bulmacada iyileşmek hayatta iyileşmek midir?

Hayır, bunun kanıtı zayıftır. Bu sonuç, birçok araştırmanın ortak noktasıdır.

Simons ve arkadaşları 2016’da Psychological Science in the Public Interest dergisinde geniş bir inceleme yayımladı. İnceleme, beyin egzersizleri yapan kişilerin çalıştıkları görevlerde gelişme gösterdiğini bulmuştur. Ancak bu gelişmenin günlük bilişsel performansa yayıldığına dair kanıtı yetersiz bulmuştur.

Melby-Lervåg ve Hulme’ün 2013 tarihli meta-analizi aynı yöne işaret eder. Çalışma belleği eğitimi, eğitilen görevlerde kısa süreli bir gelişme sağlamıştır. Bu gelişmenin uzun süre kalıcı olduğu ve uzak alanlara yayıldığı görülmemiştir.

Ticari tarafta da bir örnek var. 2016’da ABD Federal Ticaret Komisyonu, Lumosity’nin okul performansı ve bilişsel gerilemeye ilişkin iddialarını yanıltıcı bularak 2 milyon dolarlık bir uzlaşma açıkladı. Bu örnek, beyin egzersizleri uygulamalarının vaatlerine temkinli yaklaşmak için iyi bir hatırlatmadır.

Kanıtın tartışmalı olmasının bir nedeni de beklenti etkisidir. Foroughi ve arkadaşları 2016’da PNAS dergisinde, katılımcılara “zekanızı artıracak” bir eğitim vaat edildiğinde puanların yükselebildiğini gösterdi. Yani gelişme, bazen egzersizden değil, inanılan vaatten gelebilir. Bu yüzden iyi araştırmalar, kontrol grubunu ve beklentiyi dikkatle yönetmek zorundadır.

Bu bulgular, beyin egzersizleri yararsızdır demek değildir. Yalnızca beklentiyi doğru yere koymak gerekir. Bulmaca sizi bulmacada geliştirir. Hayatın geri kalanında ise başka etkenler daha belirleyicidir.

Beyin egzersizleri için kanıt düzeyi nedir?

Aşağıdaki tablo, sık duyulan uygulamaları özetler. Kanıt gücü sütunu, benim genel bir değerlendirmemdir. Bireysel sonuçlar değişebilir.

Beyin egzersizleri konusunda en güvenilir sonuç şudur: Kanıt, genellikle sizi bulmacadan çok uykuya, harekete ve düzenli bir yaşama yönlendirir.

Dikkatte gerçekten fark yaratan beş şey nedir?

Dikkat sorunu yaşayan biri için, beyin egzersizleri yerine şu beş alan daha somut kazanım getirir.

1. Yeterli ve düzenli uyku. Uykusuzluk, dikkatin en hızlı bozulduğu durumlardan biridir. Yatış ve kalkış saatini sabitlemek ilk adımdır.
2. Hareket. Günlük yürüyüş ve oyun, özellikle çocuklarda dikkat ve duygu düzenlemeyi destekler.
3. Uyaran düzeni. Ders çalışırken telefonun görüş alanından çıkması, bildirimlerin kapanması dikkati korur.
4. Yapı ve rutin. Küçük, net hedefler ve kısa çalışma-mola döngüleri, odağı kolaylaştırır.
5. Kaygı ve duygu durumu. Kaygılı bir zihin, görev yapmaya enerji bulamaz. Kaygı ele alınmadan dikkat çalışması sonuç vermeyebilir.

Derse odaklanmakta zorlanan öğrenciler için neden ders çalışamıyorum yazısı bu etkenleri daha ayrıntılı ele alıyor.

Çocuklarda beyin egzersizleri nasıl olmalı?

Çocuklarda en işe yarar yaklaşım, beyin egzersizleri adı altında ayrı bir ödev vermek değildir. Oyun ve gündelik etkinlikler içinde dikkat ve planlamayı çalıştırmak daha doğaldır.

• Kısa tutun. Küçük çocuklar için 10 ila 15 dakika yeterlidir.
• Oyun gibi sunun. Satranç, kutu oyunları, yapboz ve bulmacalar uygundur.
• Çeşitlendirin. Aynı oyunu defalarca oynamak yerine farklı türleri deneyin.
• Birlikte oynayın. Ebeveynle kurulan ilişki, oyunun en değerli kısmıdır.
• Seviyeyi ayarlayın. Çok kolay sıkıcı, çok zor yıldırıcıdır. Çocuğun hafifçe zorlandığı seviye idealdir.
• Hareketi unutmayın. Koşmak, bisiklet ve dans da yürütücü işlevleri destekler.

Çocuğun yaşına göre uygun etkinlikler de değişir. Aşağıdaki tablo, genel bir yol haritası sunar.

Süreler birer öneridir. Çocuğunuzun ilgisi düştüğünde etkinliği bitirmek en doğrusudur. Beyin egzersizleri zorlama haline gelirse tersine bir etki yaratabilir.

Diamond ve Lee, 2011’de Science dergisinde bir inceleme yayımladı. İncelemeye göre çocuklarda yürütücü işlevleri destekleyen yaklaşımlar yalnızca bilgisayar oyunlarından ibaret değildir. Fiziksel etkinlik, farkındalık çalışmaları ve oyun temelli okul programları da bu listede yer alır.

Bilişsel esneklik nedir, nasıl desteklenir?

Bilişsel esneklik, bir soruna farklı açılardan bakabilme ve gerektiğinde stratejiyi değiştirebilme becerisidir. Bulmaca çözerken ilk yol işe yaramayınca başka yol denemek buna örnektir.

Bu beceri, tek bir oyunla kazanılmaz. Çeşitli deneyimlerle gelişir. Yeni bir spor, enstrüman, farklı türde oyunlar ve açık uçlu sorular bu gelişimi destekler. Beyin egzersizleri bu çeşitliliğin yalnızca küçük bir parçası olmalıdır.

Çocuğunuza “Başka nasıl çözebilirdin?” diye sormak, esnekliği en doğal biçimde çalıştırır. Bu soru bulmacada da günlük hayatta da kullanılabilir.

Bir beyin egzersizi uygulaması seçerken nelere dikkat etmelisiniz?

Piyasada çok sayıda uygulama var. Seçmeden önce şu soruları kendinize sorun.

• Vaat gerçekçi mi? “Zekanızı artırır” ya da “okul başarısını garantiler” diyen uygulamalardan uzak durun.
• Bağımsız çalışma var mı? Yalnızca şirketin kendi araştırmasına dayanan iddialara temkinli yaklaşın.
• Abonelik baskısı var mı? Sürekli ödeme ve bitmeyen “seviye atlama” mesajları, gerçek bir kazanımdan çok ticari bir tasarımı gösterir.
• Çocuğunuzun verisi nerede tutuluyor? Çocuklar için kullanılan uygulamalarda gizlilik politikasını okuyun.
• Oyun keyifli mi? Çocuğunuz kendi isteğiyle oynamıyorsa, uygulamanın bir yararı olsa bile sürdürülmesi zordur.

Kısacası, beyin egzersizleri uygulaması bir araç olabilir. Ancak tek başına çözüm olarak sunulması, bir uyarı işaretidir.

Bulmacaları anlamlı kullanmanın dört yolu nedir?

Beyin egzersizleri bir mucize değildir. Yine de doğru kullanıldığında keyifli ve öğretici olabilir.

1. Cevabı gizleyerek çözün. Önce kendiniz deneyin, sonra cevabı açın. Cevaba hemen bakmak, düşünme fırsatını ortadan kaldırır. Sayfalarımızdaki süreli pratik aracı bu yaklaşım için hazırlandı.
2. Stratejiyi konuşun. “Doğru cevap neydi?” yerine “Nasıl düşündün?” diye sorun. Strateji, bulmacadan başka alanlara taşınabilen asıl beceridir.
3. Hatayı normal karşılayın. Yanlış cevap, çocuk ve yetişkin için öğrenme fırsatıdır. Hata sonrası yeniden denemek, bulmacanın en yararlı kısmıdır.
4. Düzenli ve kısa çalışın. Haftada birkaç kez, kısa seanslarla çalışmak, uzun ve seyrek maratonlardan daha sürdürülebilirdir.

Bulmaca sonuçlarını zeka ölçümü olarak yorumlamayın. Aradaki fark için zeka testi ve zeka soruları farkı yazısına bakabilirsiniz.

Bulmacaların gerçek faydası ne?

Uzak transfer kanıtı zayıf olsa da bulmacalar boşuna değildir. Faydaları daha mütevazı ama gerçektir.

Önce keyif vardır. Keyifli bir etkinlik, çocuğun ve yetişkinin zihinsel çalışmaya olumlu bakmasını sağlar. Sonra yeterlilik duygusu gelir. Zor bir soruyu çözmek, “Ben bunu başarabilirim” inancını besler.

Bulmacalar ayrıca zorlanmaya tahammülü de çalıştırır. Çocuk, hemen cevabı bulamamanın felaket olmadığını öğrenir. Bu, okul hayatında da değerli bir deneyimdir. Son olarak ortak zaman vardır. Bir bulmacayı ebeveynle birlikte çözmek, ilişki için güzel bir fırsattır.

Yetişkinler için beyin egzersizleri ne söylüyor?

Yetişkinlerde de tablo çok farklı değildir. Bulmacalar, çalışılan beceride gelişme sağlar. Günlük bellek ya da dikkate geniş etkisi ise tartışmalıdır.

Yaşlanma döneminde de en tutarlı öneriler benzerdir: düzenli hareket, kaliteli uyku, sosyal bağlar ve yeni şeyler öğrenme. Beyin egzersizleri bu yaşam tarzı değişikliklerine eşlik edebilir. Yerlerini alması beklenmemelidir.

Hafıza ya da dikkat konusunda belirgin bir değişiklik fark ediyorsanız, kendi başınıza egzersiz denemek yerine bir sağlık uzmanına başvurmak yerinde olur.

Beyin egzersizleri ve ekran süresi birbirini nasıl etkiler?

Birçok beyin egzersizleri uygulaması ekranda çalışır. Bu, dikkati toplamaya çalışırken ekran bağımlılığını artırma riskini de taşır. Çocuklarda bu risk daha belirgindir.

Mümkünse kâğıt, kalem, kutu oyunu ve fiziksel oyunları tercih edin. Ekran tabanlı oyunları kullanacaksanız süreyi sınırlayın. Çalışma sonrasında mutlaka ekransız bir mola verin.

Bu hafta nereden başlayabilirsiniz?

Büyük değişiklikler yerine küçük bir plan daha sürdürülebilirdir.

1. Uyku ve uyanma saatini bir hafta boyunca sabit tutun.
2. Her gün 20 ila 30 dakika hareket edin ya da çocukla birlikte oynayın.
3. Haftada iki veya üç kez, 10 ila 15 dakikalık bir bulmaca oturumu ekleyin.
4. Ders çalışırken telefonu başka bir odaya bırakın.
5. İki ila dört hafta sonra dikkat konusunda bir değişiklik olup olmadığına bakın.

Bu plana rağmen sorun sürüyorsa, bir sonraki adım egzersiz değil değerlendirmedir.

Kalıcı dikkat sorunu varsa neden beyin egzersizleri yerine değerlendirme gerekir?

Beyin egzersizleri, süren bir dikkat sorununun nedenini bulmaz ve onu tedavi etmez. Dikkat sorunu uykusuzluk, kaygı, öğrenme güçlüğü ya da dikkat eksikliği gibi farklı nedenlerden doğabilir. Her birinin yaklaşımı farklıdır.

Aşağıdaki işaretler, egzersiz denemek yerine bir uzmana başvurmanın zamanının geldiğini gösterir.

• Dikkat güçlüğü birkaç aydır sürüyor ve hem okulda hem evde görülüyor.
• Çocuğunuz günlük görevleri tamamlamakta belirgin zorlanıyor.
• Sorun akademik başarıyı, arkadaşlık ilişkilerini ya da ev yaşamını etkiliyor.
• Dikkat sorunu, kaygı, uyku bozukluğu ya da öfke patlamalarıyla birlikte görülüyor.

Değerlendirme süreci hakkında çocuklarda dikkat ölçümü sayfasında bilgi bulabilirsiniz. Dikkat ölçümünün neden önemli olduğunu dikkat ölçümü yazısı da anlatıyor. Üstün zekalı çocuklarda görülen sıkılma ve dikkat sorunlarını ise sıkılma ve davranış sorunları yazısı anlatıyor.

Sıkça Sorulan Sorular