Mutlu Çocuk Yetiştirmenin Bilimsel Yolları

Mutlu bir çocuk yetiştirmek, pek çok aile için “başarılı” bir çocuk yetiştirmekten çok daha değerlidir. Ebeveynlere çocuklarıyla ilgili en büyük dilekleri sorulduğunda çoğu zaman tek bir cümle duyarız:
“Yeter ki çocuğum mutlu olsun.”

Dünya çapında 48 ülkede yapılan araştırmalar, ailelerin çocukları için en çok arzuladıkları duygunun mutluluk olduğunu gösteriyor (Diener & Lucas, 2004). Özellikle daha konforlu, bireysel ve refah düzeyi yüksek yaşam süren ailelerde, mutlu çocuk yetiştirme isteği daha da artıyor.

Çocuklarda mutluluk ve iyi oluşu neden konuşmalıyız? 

Uzun yıllar boyunca psikoloji bilimi daha çok “problem” odaklı ilerledi.
Klasik yaklaşımın temel sorusu genellikle şöyleydi:

“Çocuğunuzda ne tür bir sorun var?”

Bu bakış açısında amaç, istenmeyen davranışları ya da belirtileri tespit edip bunları azaltmak veya ortadan kaldırmaktı. Oysa son 20–30 yılda yükselen pozitif psikoloji akımı, odağı tamamen değiştirdi ve şunu sormaya başladı:

“Çocuğunuzda doğru giden, güçlü olan neler var ve bunları nasıl geliştirebiliriz?”⁠

Çocuklarda depresyon, kaygı, davranış sorunları gibi başlıklar üzerine yüzlerce çalışma varken, “çocukları nelerin mutlu kıldığı” konusu bilimsel olarak oldukça geç ele alınmaya başlandı. Araştırmalarda olumsuz başlıkların, olumlu başlıklara oranının yaklaşık 17:1 olduğu biliniyor. Ayrıca mutluluk çalışmalarının büyük bölümü yetişkinlere odaklandığı için; çocukluk ve ileri yaşlarla ilgili veriler görece daha sınırlı.

Buna rağmen, elimizdeki çalışmalar bize önemli ipuçları veriyor: Mutlu çocuklar, sadece o an daha iyi hissetmiyor; aynı zamanda uzun vadede sağlık, yaratıcılık, akademik başarı, sosyal ilişkiler ve psikolojik dayanıklılık gibi alanlarda da avantaj elde ediyorlar.

Aşağıda, Samsun’da bir psikolog olarak ailelerle çalışırken sık sık vurguladığım, bilimsel bulgularla desteklenen temel noktaları bulabilirsiniz.

Mutlu çocuk ve sağlık: Mutluluk bedeni nasıl etkiler? 

Araştırmalar, mutlu çocukların ve yetişkinlerin fiziksel sağlık açısından da avantajlı olduklarını gösteriyor.

• Literatür taramaları, mutlu bireylerin daha az hastalandığını ortaya koyuyor (Veenhoven, 2008).
• 12–14 yaş aralığındaki çocuklarda algılanan sağlık düzeyi ile mutluluk düzeyi arasında güçlü bir olumlu ilişki bulunmuş (Mahon ve arkadaşları, 2005). Yani kendini iyi hisseden, günlük hayatında daha fazla olumlu duygu yaşayan çocuklar, sağlıklarını da daha olumlu algılıyor.
• Pozitif duyguların bağışıklık sistemi üzerindeki etkisini inceleyen bir çalışmada, mutluluk ve sevgi gibi olumlu duyguları daha yoğun yaşayan bireylerin grip virüsüne maruz kaldıklarında hastalığa yakalanma olasılıklarının daha düşük olduğu görülmüş (Cohen ve arkadaşları, 2006).

Bir başka çarpıcı sonuç da ömür uzunluğu ile ilişkili. 22 yaş ortalamasına sahip 180 Katolik rahibenin günlükleri duygusal içerik açısından analiz edildiğinde, duygularında daha fazla pozitiflik bulunan rahibelerin, pozitif duyguları daha düşük olanlara göre ortalama 7 yıl daha uzun yaşadığı bulunmuş (Danner, Snowdon & Friesen, 2001).

Bu bulgular bize şunu söylüyor:
Mutlu, iyimser ve olumlu duyguları yoğun yaşayan çocuklar, sadece ruhsal açıdan değil, fiziksel açıdan da daha güçlü bir temel oluşturuyor.

İyimserlik, mutluluğun önemli bir parçası. Araştırmalar, iyimser bireylerin sağlık açısından da avantajlı olduğuna işaret ediyor. Bu sebeple çocuklara küçük yaşlardan itibaren daha umutlu ve iyimser bir bakış açısı kazandırmak, onları ileride depresyona ve bazı ruhsal zorluklara karşı adeta “aşılamak” anlamına gelebilir.

Mutlu çocuk ve yaratıcılık: Sorunlara farklı çözümler üretebilmek 

Yaratıcılık, sadece sanatla ilgili bir özellik değil; günlük yaşamda karşılaşılan sorunlara alternatif çözümler üretebilme becerisiyle de ilgilidir.

Mutlu bireylerin daha yaratıcı olduğuna dair güçlü bulgular bulunuyor (Baas, De Dreu & Nijstad, 2008). Olumlu duygular, düşünce yapımızı esnetiyor, farklı bakış açılarını denememizi kolaylaştırıyor.

Bu açıdan bakıldığında, mutlu çocuk yetiştirmek; aynı zamanda esnek düşünebilen, yeni çözümler üretebilen, problemle karşılaştığında kolay pes etmeyen çocuklar yetiştirmek demektir.

Mutlu çocuk, okul ve iş hayatında daha başarılı 

Çoğu aile “Başarılı olsun ki mutlu olsun” diye düşünür. Oysa araştırmalar bu ilişkinin çift yönlü olduğunu gösteriyor: Başarı mutluluğu artırdığı gibi, mutluluk da başarıyı besliyor.

• İş yaşamında daha mutlu çalışanların daha yüksek performans gösterdiği ve daha yüksek gelire sahip olma eğiliminde olduğu bulunmuş (Boehm & Lyubomirsky, 2008).
• Düşük mutluluk düzeyine sahip bireyler, depresyon gibi nedenlerle işten daha sık izin alma eğiliminde. Benzer bir mantıkla, okul çağındaki çocuklarda da mutsuzluk, devamsızlık ve motivasyon kaybı riskini artırabilir.
• Çocukların okul başarısında üç kritik faktör öne çıkıyor: yetenek, motivasyon ve iyimserlik. Amerika’da yapılan bir çalışmada, üniversiteye giriş puanı nispeten düşük olsa bile iyimserlik düzeyi yüksek öğrencilerin, sınav puanı yüksek ama iyimserliği düşük olan öğrencilere göre daha başarılı olduğu görülmüş (Seligman, 2011).

Bir diğer önemli özellik de umut. Okul başarısı ile umut düzeyi arasında pozitif bir ilişki olduğu biliniyor (Gilman ve arkadaşları, 2006). Yani geleceğe dair hedefleri olan, bu hedeflere ulaşabileceğine inanan ve yol boyunca farklı stratejiler deneyebilen çocuklar akademik açıdan da daha avantajlı.

Mutlu çocuk ve sosyal ilişkiler 

İyi oluş düzeyi yüksek olan bireylerin sosyal ilişkilerinin de daha güçlü olduğu uzun süredir biliniyor (Lyubomirsky ve arkadaşları, 2005). Bu durum çocuklar için de geçerli.

Arkadaşlarını daha sık gören, sosyal etkinliklere katılan, paylaşım içinde olan çocukların daha yüksek mutluluk düzeyine sahip olduğu bulunmuş (Holder & Coleman, 2009). Sosyal destek, çocukların hem günlük mutluluğunu hem de zor zamanlarla baş etme becerisini güçlendiriyor.

Mutlu çocuk ve “yılmazlık”: Zorluklara rağmen ayakta kalabilmek 

Bazı çocuklar, ekonomik sıkıntılar, aile içi çatışmalar veya çeşitli ruhsal zorluklar yaşamalarına rağmen okul hayatında ve sosyal ilişkilerde dikkate değer bir “yılmazlık” gösterirler.

Psikolojik sağlamlık ya da yılmazlık, kişinin zorlayıcı yaşantılara rağmen uyum sağlayabilme ve toparlanabilme kapasitesidir. Çalışmalar, kötü bir deneyim yaşanmadan önce bireyin iyi oluş düzeyinin yüksek olmasının, yılmazlığını artırdığını gösteriyor (Tugade & Frederickson, 2004; 2007).

Yani çocuğun duygusal deposu ne kadar doluysa, zor zamanlarda o kadar güçlü kalabiliyor.

Hangi çocuklar daha mutlu? 

Bu konuda yapılan çalışmalar sınırlı olsa da, mevcut bulgulardan bazı önemli çıkarımlar yapabiliyoruz:

• 16 yaş, birçok çalışmada mutsuzluk düzeyinin zirve yaptığı dönem olarak karşımıza çıkıyor. 18 yaşından sonra mutluluk düzeyinde kısmi bir toparlanma gözleniyor.
• 22 ile 65 yaş arasında mutluluk düzeyinin ortalama olarak kademeli bir şekilde arttığına dair bulgular var (Mroczek & Spiro).
• 9–12 yaş aralığındaki çocuklarda kardeş sayısı ile mutluluk arasında küçük bir ilişki görülmüş olsa da, belirleyici bir faktör değil (Holder & Coleman, 2008).
• Ebeveynlerin mutluluk düzeyi ile 9–12 yaş arası çocukların mutluluk düzeyleri arasında anlamlı bir ilişki saptanmamış. Aynı şekilde ebeveynlerin evli, ayrılmış ya da boşanmış olması da çocukların mutluluk seviyeleriyle doğrudan ilişkili bulunmamış (Holder & Coleman, 2008; Huebner, 1991).
• Hobilerine düzenli vakit ayıran ergenlerin öznel iyi oluşlarının ilerleyen yaşlarda korunduğu gösterilmiş. Bu, boş zaman aktivitelerinin mutluluğu mutlaka artırmasa da, var olan iyi oluşu korumaya yardımcı olduğu şeklinde yorumlanabilir.
• Çocukların arkadaşları arasındaki sosyal statüleri yükseldikçe iyi oluş düzeylerinin de artma eğilimi gösterdiği, kendilerini çekici bulma düzeyleri ile iyi oluş arasında ise düşük de olsa pozitif bir ilişki olduğu saptanmıştır (Holder & Coleman, 2008; Ostberg, 2003).
• Cinsiyet ile mutluluk arasında kayda değer bir fark gözlenmemiştir.

Çocuklara “Seni en çok ne mutlu ediyor?” diye sorulduğunda verilen cevaplar yaşa göre de değişiyor (Chaplin, 2009):

• 8–9 yaş: Hobiler, aile, evcil hayvanlar
• 12–13 yaş: Maddi objeler, insanlar, evcil hayvanlar
• 17–18 yaş: İnsanlar, evcil hayvanlar, başarılar

Bu cevaplar, çocukların yaş ilerledikçe ilişkiler ve başarı gibi alanlara daha fazla anlam yüklediğini gösteriyor.

Mutlu çocuk yetiştirmek için ebeveynlere öneriler 

Samsun’da çocuklarla çalışan bir psikolog olarak, hem bilimsel bulgulara hem de saha deneyimine dayanan bazı temel önerileri şöyle özetleyebilirim:

1. Koşulsuz kabul gösterin.
   Çocuğunuzun sadece başarılı, uyumlu ya da “sorunsuz” olduğu için değil; olduğu haliyle değerli olduğunu hissetmesi, temel güven duygusunu besler.
2. Onu neyin mutlu ettiğini gözlemleyin.
   Kendi beklentilerimizden bağımsız olarak, çocuğun hangi aktivitelerden gerçekten keyif aldığını fark etmeye çalışın. Hobilerini, ilgi alanlarını, oyun tercihlerini önemseyin.
3. Başarabileceği alanları destekleyin.
   Sadece akademik başarıya odaklanmak yerine, spor, sanat, müzik, oyun gibi alanlarda da küçük başarı deneyimleri yaşamasına fırsat verin. Bu deneyimler özgüveni ve umut duygusunu besler.
4. İçsel motivasyonu güçlendirin.
   Yapılan her davranışı ödülle pekiştirmek (örneğin kitap okuduğu her seferde para vermek) zamanla çocuğun o eylemden doğal olarak aldığı keyfi azaltabilir. Çocuğun “yapmaktan zevk aldığı için” bir aktiviteye yönelmesini desteklemek, uzun vadede daha sağlıklıdır.
5. Sürekli her istediği yapılan çocukların doyum eşiği yükselir.
   Her talebi anında karşılanan çocuklar bir süre sonra hiçbir şeyden tam olarak keyif alamamaya başlayabilir. Sınırlar, ertelemeyi öğrenmek ve sabır, duygusal gelişimin önemli parçalarıdır.
6. Kendi mutluluğunuzla model olun.
   Çocuklar, ebeveynlerinin hayata bakışını içselleştirir. Yaşadığınız talihsizliklere daha iyimser bir çerçeveden bakmaya çalışmak; zorlanmanın geçici olduğunu, her olayın hayatın sadece belirli bir alanını etkilediğini görmek çocuk için güçlü bir modeldir.
7. Düzenli bir yaşam rutini oluşturun.
   Benzer saatlerde yemek yemek, uyumak ve güne başlamak çocuklara güven ve öngörülebilirlik sağlar. Düzen, özellikle kaygıya yatkın çocuklar için yatıştırıcıdır.
8. Pozitif geri bildirim verin.
   Sadece hatalara odaklanmak yerine, gösterdiği çaba, nezaket, paylaşım gibi olumlu davranışlarını fark edip dile getirmek, çocuğun güçlü yanlarını pekiştirir.
9. Aşırı mükemmeliyetçilikten kaçının.
   “Daha iyisini yapabilirdin” cümlesinin sürekli tekrarlandığı bir ortamda büyüyen çocuklar, zamanla ne yaparlarsa yapsınlar yeterli olmadıklarını düşünebilir. Sağlıklı bir gelişim için, hataya izin veren bir iklim gerekir.
10. Sevginizi hissettirin.
    Sadece sözle değil, temasla, birlikte geçirilen kaliteli zamanla, ilgi ve dinlemeyle sevgi göstermek, çocuğun en temel duygusal ihtiyacıdır.
11. Problem çözme becerilerini destekleyin.
    Her sorunla karşılaştığında hemen müdahale etmek yerine, önce “Sence burada ne yapabiliriz?” diye sorarak çocuğun düşünmesine fırsat verin. Bu yaklaşım hem yılmazlığı hem de öz yeterlik duygusunu güçlendirir.

Mutluluk etkinlikleri ve çalışmalar 

Çocuklarda mutluluğu desteklemek için yapılandırılmış etkinlikler kullanmak oldukça faydalı olabilir. Özellikle çocuk terapisi, okul çalışmaları veya evde ebeveyn desteğiyle uygulanabilecek aktiviteler, çocuğun güçlü yönlerini fark etmesini, olumlu duygularını çoğaltmasını ve kendine bakışını iyileştirmesini sağlayabilir.

Karakter güçleri kartları, mutluluk kaynaklarını keşfetmeye yönelik çalışma sayfaları, güzel anıların toplandığı “hatıra sandığı” etkinlikleri, pozitif geri bildirim alıştırmaları, cesaret öykülerini yazma çalışmaları gibi aktiviteler; çocukların hem mutluluk düzeyini hem de psikolojik dayanıklılığını artırmaya yardımcı olabilir.

Sonuç: Mutlu çocuk, güçlü gelecek 

Mutlu çocuk yetiştirmek; sadece “çocuğum iyi hissetsin” demekten ibaret değil. Çocuğun duygusal, sosyal, akademik ve fiziksel alanlarda daha sağlıklı bir temel inşa etmesi anlamına geliyor.

Samsun’da bir psikolog desteği almak, çocuğunuzun güçlü yanlarını keşfetmek, iyimserliğini ve yılmazlığını desteklemek ve aile içi iletişimi güçlendirmek için önemli bir adım olabilir. Unutmayalım: Çocuğun bugünkü mutluluğu, yarının yetişkin dünyasının kalitesini belirleyen en güçlü yatırım araçlarımızdan biridir.