Çocuk Terapisi Nedir ve Çocuğa Nasıl Yardımcı Olur?

Çocuk terapisi, çocuğun duygusal ve davranışsal güçlükleriyle baş etmesine yardımcı olmayı hedefleyen, bilimsel temellere dayalı bir psikoterapi sürecidir. Samsun’da çocuklarla çalışan bir psikolog olarak, bu yazıda çocuk terapisinin ne olduğunu, hangi durumlarda gerekli olabileceğini, terapinin amaçlarını ve seyrini anlaşılır bir dille anlatmak istiyorum.

Çocuk terapisi nedir?

Çocuk terapisi, çocuğun duygu, düşünce ve davranışlarında zorluk yaşadığı durumlarda uygulanan psikolojik destek ve müdahale sürecidir. Oyun, çizim, hikâye ve konuşma gibi araçlar kullanılarak çocuğun iç dünyasını ifade etmesi ve zorlandığı alanlarda güçlenmesi amaçlanır.

Her çocuk; mizacı, biyolojik özellikleri, aile yapısı ve yetiştirilme biçimi nedeniyle diğerlerinden farklıdır. Bu farklılıklar doğal olmakla birlikte, bazı durumlarda ebeveynlerin çocuğun davranış değişimlerini anlamasını zorlaştırabilir. Aile, çocuğa çok yakın olduğu için kimi zaman sinyal niteliğindeki değişiklikleri kaçırabilir ve bu da aile içinde stres ve çatışmayı artırabilir.

Çocuk terapisi, hem çocuğun dünyasını anlamaya hem de aileye bu süreçte yol göstermeye odaklanır.

Çocuk terapisine ne zaman ihtiyaç duyulur?

Çocuk terapisi, tek bir belirtiye bağlı olmaktan çok; duygusal, davranışsal ve gelişimsel alanlarda tekrarlayan ve yaşamı zorlaştıran durumlarda gündeme gelir. Aşağıdaki durumlar profesyonel destek gerektirebilir:

• Psikolojik rahatsızlık belirtileri: Kaygı, depresyon, yoğun korkular, takıntılar gibi birçok psikolojik sorun çocukluk döneminde ilk işaretlerini verebilir.
• Gelişim problemleri: Öğrenme güçlükleri, otizm spektrum bozuklukları, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, konuşma ve tuvalet eğitimi gecikmeleri.
• Agresif davranışlar: Kendine zarar verme, aşırı öfke, ısırma, vurma, eşyaları kırma.
• Yeme bozuklukları: Aşırı kilo kaybı veya alımı, yeme reddi, yemekle ilgili yoğun kaygı.
• Bağımlılıklar: Erken yaşta alkol veya madde kullanımı, internet ve oyun bağımlılığı.
• Yas ve kayıplar: Aile bireylerinin, yakınların veya evcil hayvanların kaybı; kardeşin evden ayrılması gibi ayrılık durumları.
• Psikosomatik şikâyetler: Tıbbi açıklaması tam bulunamayan, sık tekrar eden baş ve karın ağrıları, kendini iyi hissetmeme.
• Uyku problemleri: Kabuslar, uykuya dalmada zorlanma, gece sık uyanma.
• Okul problemleri: Okula gitmek istememe, notlarda ani düşüş, ders kaygısı, akran zorbalığı ve arkadaş baskısı.
• Travmatik yaşantılar: Aile içi şiddet, istismar, kazalar, ani değişimler, aile içi krizler.
• Aile ve yaşam değişimleri: Ayrılık, boşanma, taşınma, ciddi hastalıklar, evde sürekli tartışma ortamı.
• Duygudurum değişiklikleri: Süregelen üzgünlük, isteksizlik, daha önce keyif aldığı şeylerden uzaklaşma, sosyal ilişkilerden kaçınma ve ani ruh hali dalgalanmaları.
• Cinsel kimlik ve kimlik gelişimi ile ilgili karmaşalar.
• Regresif davranışlar: Altına kaçırma, parmak emme gibi önceki gelişim dönemlerine dönüş davranışları.

Çocukların çevre üzerinde kontrolü yetişkinlere göre daha sınırlıdır ve baş etme becerileri gelişim halindedir. Bu nedenle sıkıntılarını çoğu zaman dolaylı yollarla, davranışları üzerinden ifade edebilirler. Terapinin görevi, bu işaretleri anlamlandırmaktır.

Çocuk terapisinin amaçları

Çocuk terapisinde temel amaç sadece “sorunu ortadan kaldırmak” değil; çocuğun bütünsel iyilik halini desteklemektir. Bu süreçte:

• Psikolojik belirtilerin azaltılması veya ortadan kaldırılması,
• Çocuğun ve ailenin stresle, duygusal ve davranışsal problemlerle başa çıkma becerilerinin güçlendirilmesi,
• Çocuğun problem çözme ve gerektiğinde yardım isteme kapasitesinin artması,
• Sağlıklı özgüven gelişiminin desteklenmesi,
• Aile içi ve sosyal ilişkilerde yaşanan çatışmaların azaltılması, daha sağlıklı iletişim kurulması,
• Travmatik yaşantıların etkilerinin azaltılması ve bu olumsuz etkilerin yetişkinliğe taşınma riskinin azaltılması

hedeflenir.

Terapide çocuk duygusal olarak desteklenirken, aile de sürecin aktif bir parçası hâline getirilir. Böylece kısa vadeli rahatlamanın ötesinde, daha kalıcı ve sağlıklı değişim sağlanabilir.

Çocuk terapistleri kimlerdir? Çocuk terapisti nasıl seçilir?

Çocuk terapistleri; çocuk ve ergenlerle çalışmak üzere psikoterapi eğitimi almış, gelişim psikolojisi, bağlanma, öğrenme, ilişki ve psikopatoloji konularına hâkim uzmanlardır. Çalışma alanları, çocuğun yaşına ve ihtiyacına göre oyun terapisi, ergenlerle bireysel terapi, aile görüşmeleri gibi farklı yöntemleri içerebilir.

Çocuk terapisti seçiminde şu noktalar önemlidir:

• Uzmanın aldığı psikoterapi eğitimleri ve süpervizyon süreçleri,
• Çocuk ve ergenlerle çalışma deneyimi,
• Oyun terapisi, aile terapisi gibi alanlarda uzmanlığı,
• Çocuğun terapistin yanında kendini rahat ve güvende hissedip hissetmediği,
• Terapi ücretleri ve sağlık sigortası durumunun net ve şeffaf olması,
• Terapistin çalıştığı ağırlıklı alanlar (örneğin: çocuk ve ergen, aile, bağımlılık, travma),
• Seans iptal ve erteleme politikalarının önceden açıklanmış olması,
• Aile ile işbirliğine ve düzenli geri bildirime önem verip vermemesi,
• Gerekli durumlarda terapiste telefon veya çevrim içi yollarla ulaşılabilmesi.

Terapistin eğitim ve tecrübesi kadar, çocuğun terapistle kurduğu güven ilişkisi de sürecin başarısında belirleyicidir.

Çocuk terapisi nasıl yapılır?

Çocuk terapisi, kullanılan terapi yöntemine göre değişmekle birlikte genel olarak konuşma ve oyun temelli bir yapıya sahiptir. Özellikle küçük yaş gruplarında oyun, çocuğun kendini ifade ettiği temel alanlardan biridir.

Sık kullanılan teknik ve uygulamalar arasında:

• Kuklalar ve figürlerle oyunlar,
• Resim ve çizim çalışmaları,
• Kum terapisi ve yaratıcı oyun alanları,
• Hikâye, masal ve metaforlar,
• Fotoğraflar ve görsel materyallerle çalışma

yer alabilir.

Terapist oyun ve etkinlikler sırasında çocuğu gözlemler, onun duygu dünyasını, ilişkilerini ve baş etme biçimlerini anlamaya çalışır. Oyun, “sadece oyun” değil; çocuğun dili ve kendini ifade etme aracıdır. Bu nedenle bazı ailelerin “oyun oynanıyor, konuşulmuyor” şeklindeki kaygıları aslında terapinin doğasını tam bilmemekten kaynaklanır.

Çocuklar ilk psikoterapi seansına nasıl hazırlanır?

Çocuğun ilk seansa gelirken neyle karşılaşacağını bilmesi, terapiden alacağı faydayı artırır. Ebeveynler şu noktalara dikkat edebilir:

• Çocuğa, neden bir psikologla görüşüleceği dürüst ve yaşına uygun bir dille anlatılmalıdır.
• Terapiye gitmenin “ceza” olmadığı, iğne, acı veren tıbbi bir işlem yapılmayacağı, daha çok konuşma ve oyun yoluyla ilerleyen bir süreç olduğu vurgulanabilir.
• Terapistin sadece çocuğa değil, aileye de yardımcı olmaya çalışan bir uzman olduğu söylenebilir.
• Ergen ve gençlerde, terapide konuşulanların onların izni olmadan aileyle paylaşılmayacağı, gizliliğin korunacağı ifade edilmelidir. İstisna olarak, kendine ya da başkasına zarar verme riski olduğunda güvenlik için bilgi paylaşılabileceği belirtilir.
• Çocuk terapide anlatmak istemediği şeylere zorlanmamalı, utandırıcı veya suçlayıcı bir dil kullanılmamalıdır.
• Aile, terapiden umutlu olduğunu gösterebilir; ancak “her şey bir-iki seansta düzelecek” gibi gerçekçi olmayan beklentiler oluşturmamalıdır.

İlk seans genellikle tanışma, sürecin nasıl işleyeceğine dair bilgilendirme ve ihtiyaçların değerlendirilmesiyle geçer. Çocuğun gelişimi, aile ve okul yaşamı, son dönemdeki değişiklikler hakkında bilgiler alınır. Bu bilgiler doğrultusunda terapinin hedefleri ve yaklaşık süresi planlanır.

Çocuk terapisine kimler katılır?

Aileler bazen çocuğu seansa bırakıp gitme eğiliminde olabilir; ancak çocuk terapisi çoğu zaman bir aile sürecidir.

• Çocuklar ve ergenler bireysel olarak terapi alabilir; fakat süreçte aile bireyleriyle görüşmeler de yapılır.
• Okul, çocuğun yaşamında önemli bir alan olduğu için, gerekli durumlarda öğretmenlerle veya rehberlik servisiyle işbirliği kurulabilir.
• Gerekirse sosyal hizmet uzmanları, koruyucu aileler gibi çocuğun hayatında rolü olan diğer kişilerle de iletişim sağlanabilir.

Çocuk terapisi sadece “çocuğu tamir etme” çabası değildir; çocuğu etkileyen tüm sistemleri (aile, okul, sosyal çevre) daha sağlıklı hâle getirmeyi amaçlar.

Çocuk terapisi ne kadar sürer?

Çocuk terapisinin süresi, çocuğun yaşına, problemin türüne ve şiddetine, aile ve çevresel koşullara göre değişir.

• Seanslar genellikle haftada bir kez, aynı gün ve saatte yapılır.
• Küçük çocuklarda dikkat süresine uygun olarak seans süresi yetişkinlere göre daha kısa tutulabilir.
• Bazı durumlarda, seans süresinin bir bölümü çocukla, bir bölümü aile ile görüşme şeklinde planlanabilir.
• Aileler çoğu zaman değişimin hızlı olmasını arzu eder; ancak çocuğun terapistle güven ilişkisi kurması ve yeni davranışların yerleşmesi için zamana ihtiyaç vardır.
• Terapinin sıklığı ve toplam süresi, değerlendirme sonrasında terapist ve aile tarafından birlikte belirlenir ve süreç içinde yeniden gözden geçirilebilir.

Çocuk terapisinde etik ilkeler nelerdir?

Çocuk terapisi, yetişkin terapisine göre daha fazla sistem (aile, okul, sosyal hizmetler vb.) içerdiği için etik açıdan hassas bir alandır.

Gizlilik ve mahremiyet:

Terapist ile danışan arasında konuşulanlar mahremdir. Ancak çocuk velayet altında olduğu için bazı durumlarda aile ile bilgi paylaşımı gerekebilir. Bu denge, çocuğun yararı ve güvenliği gözetilerek kurulmalıdır. Ergenin bireysel terapi aldığı durumlarda, ailenin baskısıyla ayrıntılı bilgi paylaşılması etik ve hukuki açıdan doğru değildir.

Seanslara katılım:

Her çocuk ergenlik döneminde ailesiyle seansa gelmek istemeyebilir. İlk görüşmede, hangi konuların gizli kalacağı, hangi durumlarda aileyle paylaşım yapılacağı açıkça konuşulmalıdır.

Çocuk istismarı ve ihmal:

Psikoterapist, çocuk istismarı veya ağır ihmal şüphesi olduğunda yasal bildirim ve koruma süreçlerini gözetmekle yükümlüdür. Kendi güvenliğini ve çocuğun güvenliğini sağlamak önceliklidir.

Ebeveyn onayı:

Boşanma durumlarında her iki ebeveynin psikoterapiye bakışı farklı olabilir. Yasal durum ve çocuğun yararı göz önünde bulundurularak süreç planlanır.

Etik ilkelerin temelinde, çocuğun üstün yararı, güvenliği ve psikolojik iyilik hali yer alır.

Farklı terapi yaklaşımlarının çocuk terapisine uyarlanması

Çocuk terapisi, tek bir ekolden ibaret değildir. Farklı psikoterapi yaklaşımları, çocuk ve ergenlerle çalışmak üzere uyarlanmış ve geliştirilmiştir.

Psikodinamik yaklaşım:

Psikanalitik temellere dayanan bu yaklaşımda, çocuğun gelişim dönemleri, bağlanma ilişkileri ve iç dünyası önemlidir. Sigmund Freud’un kızı Anna Freud, psikanalizi çocuklara uyarlayan ilk isimlerdendir. Çocuğun oyunları, ilişkileri ve tekrarlayan temaları, içsel çatışmalarını anlamak için kullanılır. Amaç, çocuğun duygularını fark etmesi ve daha sağlıklı baş etme yolları geliştirmesidir.

Bilişsel davranışçı çocuk terapisi (BDT):

Bu yaklaşımda çocuğun düşünce, duygu ve davranışları arasındaki ilişki üzerinde durulur. Gerçekçi olmayan, aşırı katı veya olumsuz düşünceler belirlenir ve daha esnek, sağlıklı düşüncelerle değiştirilmesi hedeflenir. Çocukla birlikte somut hedefler belirlenir; korku, kaygı, öfke gibi zorlayıcı duygularla başa çıkmak için beceri eğitimi yapılır. Ev ödevleri ve günlük yaşam pratikleri sürecin önemli parçalarıdır.

Çocuk merkezli (hümanist) terapi:

Kişi merkezli terapinin çocuklara uyarlanmış biçiminde, çocuğun kendisini koşulsuz kabul gördüğü, anlaşıldığı ve güvende hissettiği bir ilişki kurmak esastır. Terapist, çocuğu yönlendirmek yerine onu olduğu gibi anlamaya ve kabul etmeye odaklanır. Empati, içtenlik ve koşulsuz kabul temel ilkeler arasındadır. Bu ortamda çocuk, kendi potansiyelini keşfetme ve kendini gerçekleştirme fırsatı bulur.

Öyküsel (narratif) çocuk terapisi:

Postmodern yaklaşıma dayanan öyküsel terapide, çocukların deneyimlerini hikâyeler üzerinden anlamlandırdıkları kabul edilir. Çocuğun kendisi hakkında kurduğu olumsuz hikâyelerin yerine, daha umut verici ve güçlendirici hikâyeler inşa edilmesi hedeflenir. Problemin çocuğun kimliğinden ayrıştırılması (dışsallaştırma) bu yaklaşımın önemli tekniklerinden biridir. Böylece çocuk, “problemli çocuk” yerine “problemle mücadele eden çocuk” olarak kendini görmeye başlar.

Çocuk terapisi nasıl gelişti?

Çocuk terapisi yaklaşık bir asrı aşkın süredir gelişen ve zenginleşen bir alandır. Psikanaliz, davranışçı teoriler, eğitim psikolojisi, hümanist psikoloji ve sistemik aile terapisi gibi pek çok kuramsal yaklaşım bu alanın temellerini oluşturur.

Erken dönem vaka örnekleri, çocukların duygusal dünyasını ve öğrenme süreçlerini anlamada öncü çalışmalar olmuştur. Zamanla oyun terapisi, bilişsel davranışçı teknikler, aile odaklı müdahaleler ve yaratıcı sanat terapileri gibi birçok yöntem çocuk terapisine eklenmiştir.

Günümüzde çocuk terapisi; bireysel seanslar, aile seansları, okul işbirliği, dijital araçlar ve çevrim içi uygulamalarla daha geniş bir çerçevede ele alınmaktadır. Amaç değişmemiştir: Çocuğun kendini güvende, anlaşılmış ve desteklenmiş hissettiği bir ortamda gelişimini sağlıklı biçimde sürdürebilmesine yardımcı olmak.

Samsun’da çocuk terapisi, oyun terapisi veya çocuklarla psikolojik danışmanlık süreçleri hakkında daha fazla bilgi almak isterseniz, çocuk ve ailenin ihtiyaçlarına uygun bir değerlendirme ile süreci birlikte planlamak mümkündür.